Żywot Lasowiaka: las, rolnictwo, hodowla zwierząt

Podstawę bytu Lasowiaków od początku zagospodarowania przez nich terenów w widłach Wisły i Sanu było rolnictwo, leśnictwo i bartnictwo. Największe jednak znaczenie miało właśnie gospodarowanie związane z naturalnymi warunkami, a mianowicie eksploatacją lasu, jego zasobów i użytkowania wód.

1. Zajęcia związane z zasobami leśnymi

Życie i praca Lasowiaków nierozerwalnie związane były z lasem. Początkowo głównym z zajęć był wyrąb lasu i ciesielstwo. Pierwsi osadnicy sami musieli pozyskać ziemię pod gospodarstwo i uprawy. Z czasem rozwijały się też inne rzemiosła  jak bartnictwo, łowiectwo i wyrób węgla drzewnego. W dolinie Sanu rozwijało się natomiast bardzo dobrze wikliniarstwo, rękodzieło oraz flisactwo.

Na terenach Puszczy Sandomierskiej były duże pokłady rudy darniowej i piasku co z kolei wpłynęło na rozwój hutnictwa żelaza (Ruda Jastkowska, Cmolas, Ocieka, Studzieniec) i hutnictwa szkła (Niwiska, Bojanów). Dopiero od połowy XVII w. większą rolę zaczęło odgrywać rolnictwo i hodowla. Na tych terenach z czasem rozwinęły się także ośrodki garncarskie (Łążek Garncarski, Dęba, Poręby Dębskie, Medynia Głogowska) i garbarskie.

Drewno było podstawowym budulcem oraz surowcem do wytwarzania rzeczy codziennego użytku. Lasowiacy trudnili się także wytwarzaniem np. smoły, dziegciu, węgla drzewnego. Powszechne było, że każdy na własne potrzeby potrafił robić przedmioty codziennego użytku z drewna.

Jednak długo głównym zajęciem ludności było zbieractwo runa leśnego – owoców (jagód, jeżyn), grzybów oraz łowiectwo (kłusownictwo) i rybołówstwo.

Kolejnym zajęciem było bartnictwo - czyli hodowla pszczół, które odgrywało także ważną rolę, gdyż miód był istotnym elementem pożywienia. Równie mocno rozwijało się tu również pasiecznictwo. Miodu używano w celach zdrowotnych, ale też powszechnie do słodzenia pokarmów, wypieków, robienia miodów pitnych. Mawiano, że miód jest jednym z najbardziej cennych darów od Boga. Oprócz miodu wykorzystywano także kit pszczeli w celach leczniczych oraz wosk głównie do wyrobu świec i gromnic.

Końcem XIX wieku zaczęto trudnić się także wyrobem drewnianych zabawek, np. koników na kółkach, bryczek z końmi, ptaków – klepaków. Szczególnie znanym ośrodkiem był Leżajsk i Brzóza Stadnicka. W Leżajsku powstała nawet fabryka wytwarzającą takie  zabawki.

W regionie rozwinął się także przemysł meblarski. Tutaj najbardziej znanym ośrodkiem była Kolbuszowa. Kolbuszowskie meble i dębowe podłogi były słynne w całym kraju. Duże znaczenie na tych terenach mieli także tokarze i ślusarze. Kolbuszowa zasłynęła też z wyrobu skrzypiec, altówek i basów.

Sokołów Małopolski był natomiast ważnym ośrodkiem stolarskim. W okolicy zajmowano się głównie produkcją drewnianych sprzętów gospodarskich. Na tym terenie przetrwały także tradycje garncarskie.

W XIX wieku na terenach puszczańskich działały liczne niewielkie browary oraz znacznie liczniejsze gorzelnie.

Rudnik nad Sanem z okolicznymi miejscowości zasłynął z wikliniarstwa, plecionkarstwa i koszykarstwa. Z wikliny wykonywano przedmioty codziennego użytku a także większe elementy, które wykorzystywano w gospodarstwie domowym. Wyplatano np. płoty, kosze, części wozów - tzw. półkoszki, sprzęty rybackie, różnego rodzaju ozdoby. Do dziś Rudnik n. Sanem pozostaje najważniejszym ośrodkiem wikliniarskim w kraju.

2. Uprawa ziemi

Lasowiacy uprawiali głównie zboża (żyto, jęczmień, tatarkę i proso). Pszenicy, jęczmienia i owsa uprawiano znacznie mniej i tylko na własne potrzeby. Ziemniaków początkowo sadzono bardzo niewiele, popularniejsza była rzepa, którą jedzono głównie na przednówku. Najwięcej sadzono jednak kapusty. Jedzono ją pod różnymi postaciami, głównie kiszono - szatkowaną lub w całe główki. Z warzyw uprawiano też cebulę, czosnek, buraki ćwikłowe, marchew i ogórki – które także kiszono na zimę. Z ziół i przypraw siano lubczyk, gorczycę, szczypior, rozmaryn, szałwię. Popularny był też bób, groch, soczewica a w późniejszym także fasola. Każdy uprawiał także len i konopie oraz mak. Drzewa owocowe rosły przy każdym domu oraz na miedzach. Jabłka, gruszki czy śliwki suszono i w zimie robiono z nich kompot lub ugotowane dodawano do kaszy jaglanej.

Często siano len. Z lnu robiono olej a także płótno, z którego gospodynie szyły bieliznę pościelową, codzienny ubiór oraz stroje odświętne stroje, „powązki” do cedzenia mleka, czy woreczki na ser i suszone owoce i zioła. Siemię lniane było nieodłącznym elementem medycyny ludowej. Z konopi natomiast robiono powrozy, postronki i sieci niezbędne w każdym gospodarstwie.

3. Hodowla

W każdym gospodarstwie musiały być kury, kaczki, gęsi. Hodowano je głównie dla jajek, które następnie w większości sprzedawano. Gęsi i kaczki hodowano także ze względu na pierze. Mięso drobiowe przygotowywano jedynie w niedzielę, i przygotowywano wtedy tradycyjny rosół z kury lub koguta. Mięso z gęsi i kaczek było zwykle uzupełnieniem świątecznego stołu w wiejskiej kuchni.

Czasem hodowano też króliki, ponieważ zapewniały dobre i delikatne mięso dla kilkuosobowej rodziny. Z królików wykorzystywano także skóry, z których szyto ciepłe okrycia, czapki i rękawice. W każdym gospodarstwie musiała być też choć jednak krowa.  Krowa dawała mleko, które wykorzystywano na wiele sposobów. Zwykle gospodarz posiadał też konia, gdyż był on główną pomocą podczas pracy w polu, tzw. siłą pociągową. Oczywiście chowano także świnie, choć nie w każdym gospodarstwie. Przynajmniej raz do roku urządzano świniobicie – a mięso musiało wystarczyć na cały rok.

Niemałą rolę u Lasowiaków pełniła także dziczyzna. Powszechne było polowanie na zające. Na sidła łapano także kuropatwy. Takie mięso moczono np. w mleku, maślance, serwatce, doprawiając je do smaku owocami jałowca, rozmarynem, czosnkiem itp.

W rzekach i stawach łowiono ryby i łapano raki, często występujące w dawnych czasach.

ŹRÓDŁO:

„Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej” pod red. Krzysztofa Ruszla, Kolbuszowa 2014.

Kotula F., „Z Sandomierskiej Puszczy”, Kraków 1962.

Ruszel K., Lasowiacy, Rzeszów 1994